SPISY SZLACHTY

 

a.       Spisy szlachty z guberni  - wybór:

powrót do Herbarza

Astrachańskiej

1. Список потомственным дворянам Астраханской губернии, записанным в дворянскую родословную книгу, составленный по самым последним переменам к 1.03.1910 г. Астрахань, 1910. 209 с.

Besarabskiej

2. Алфавитный список дворянским родам Бессарабской губернии, внесенным в дворянскую родословную книгу по 1909 г. Кишинев, 1909.

Witebskiej

3. Алфавитный список дворянским родам, внесенным в дворянскую родословную книгу Витебской губернии. По 1900 г. Витебск, 1900. 83 с.

Woroneżskiej

4. Акиньшин А.Н., Ласунский О.Г. Воронежское дворянство в лицах и судьбах. Историко-генеалогические очерки с приложением Перечня дворянских родов Воронежской губернии. Воронеж, 1994. 188 с. [Перечень (с.164–187) составлен на основании родословных книг и дел о дворянстве, сохранившихся в ГА Воронежской обл., и включает также роды, окончательно в дворянстве не утвержденные.]

Grodzieńskiej

5. Алфавитный список дворянских родов Гродненской губернии, внесенных в дворянскую родословную книгу. Гродно, 1900. 17 с.

Kaukaskiej

6. Любимов С.В. Дворянские роды, внесенные в родословную книгу Кавказской области (1804–1825 гг.) // ЛИРО, 1913, вып. 1–2, с. 28–54 [Сведения о лицах, доказавших дворянство в Кавказской губернии (существовала в 1785–1822 гг.) и одноименной области (существовала в 1822–1847 гг.; в 1847 г. преобразована в Ставропольскую губернию.]

Kazańskiej

7. Список алфавитный Казанской провинции дворянам и прочим владельцам. Составлен в 1771–1773 гг. Казань: Общество археологии и этнографии, 1908.   2 + 6 + 56 c.

Kaługskiej

8. Булычов Н. Калужская губерния. Список дворян, внесенных в дворянскую родословную книгу по 1-е октября 1908 года, и перечень лиц, занимавших должности по выборам дворянства с 1785 года. Калуга, 1908. 436 с. [Указано время внесения в родословную книгу; списки лиц по должностям и по уездам.]

Kowieńskiej

9. Алфавитный список землевладельцев Ковенской губернии. Изд. 2-е, испр. и доп. Ковна, 1889. IV + 576 c. [Названия имений, уезд и волость, количество десятин земли].

Mińskiej

39. Алфавитный список дворянским родам Минской губернии, внесенным в дворянскую родословную книгу по 1-е июля 1903 года   [с приложением списка губернским и уездным предводителям и депутатам дворянства, а также секретарям депутатского собрания с конца XVIII в.]. Минск, 1903. 163 с. [Фамилии с указанием года утверждения Департаментом Герольдии и части родословной книги] См. также: [4] (по уездам), [9], [10], [13].  ( patrz też poniżej )

Mohylewskiej

10. Алфавитный список дворянских родов, внесенных в родословные дворянские книги Могилевской губернии. Могилев, 1909 г. 4 + 23 c. [Списки фамилий с указанием части родословной книги и времени утверждения.]

Szlachty moskiewskiej

11. Московское дворянство. Алфавитный список дворянских родов, с кратким указанием важнейших документов, находящихся в родословных делах Архива Московского дворянского собрания. М., 1910. 4 + 614 c.

Niżegorodskiej 

12. Ребровский Н.Д. Список дворянским родам, внесенным в дворянскую родословную книгу Нижегородской губернии и утвержденным в дворянском достоинстве. Составлен секретарем дворянства... Нижний Новгород, 1902. 58 с.

Nowgorodzkiej

13. Голицын П.П., кн. Список дворянских родов Новгородской губернии, внесенных в дворянскую родословную книгу с 1787 г. по 1-е января 1910 г., с приложением списка губернских и уездных предводителей дворянства с 1767 года. Составлен новгородским губернским предводителем дворянства... Новгород, 1910. 454 с. [Посемейные списки]

Orłowskiej

14. Алфавитный указатель утвержденных Правительствующим Сенатом дворянских родов, внесенных в дворянскую родословную книгу Орловской губернии с показанием родословия каждого рода. Указатель составлен на основании протоколов Орловского дворянского депутатского собрания, состоявшихся включительно до   1900 г. [Орел, 1900]. 99 c.

Penzeńskiej

15. Список дворянских родов, внесенных в родословную книгу Пензенской губернии. Пенза, 1900. 35 с.

Pskowskiej

16. Список дворянству Псковского наместничества, бывшему при первом его собрании во Пскове при баллотировании предводителей, судей и заседателей по уездам в декабре месяце 1777 года. СПб., [1778]. 40 c.

Smoleńskiej

17. Список дворянских родов, внесенных в родословные дворянские книги Смоленской губернии. Сост. в 1897 г. Смоленск, 1897. 3 + 82 c.

Tulskiej

18. Яблочков М.Т. Дворянское сословие Тульской губернии. Тула, 1899–1905. Т. I–IX. [Т.IV не издан; опубликованы родословные отдельных родов, материалы по истории тульского дворянства в целом.]

Królestwa Polskiego

19. Список дворянам Царства Польского, с приобщением кратких сведений о доказательствах дворянства. Spis szlachty Królestwa Polskiego z dodaniem krótkiej informacji o dowodach szlachectwa. Warszawa, 1851. II + XVII + 326 + V s. [Именные посемейные списки, с указанием герба; сведения о происхождении отсутствуют. На с. 303–326 помещено Дополнение (Dodatek) I.]

Królestwa Polskiego [ dodatek ]

20. Дополнение II к списку дворян Царства Польского. Dodatek II do Spisu szlachty Królestwa Polskiego. Warszawa, 1854. 56 s. [В ряде случаев переплетено вместе с изданием [121].]

Warszawskiej guberni

21. Потомственные дворяне Варшавской губернии, внесенные в родословные книги, хранящиеся в Варшавском губернском Правлении, с 1870 по 1894 г. Б.м., б.г. [Варшава, 1894?]. 38 c. (19 нумерованных только на лицевой стороне листов). [Список по алфавиту фамилий; указаны имена сопричисленных и имена их отцов; гербы не указаны. Машинопись, оттиск с оригинала (гектограф?). Находится в собрании Т.Ленчевского (Варшава), который готовит список к изданию.]

Łomżyńskiej guberni

22. Арсеньев В.С. Список дворянских родов Ломжинской губернии в 1908 г. (Составлен на основании официальных данных Ломжинского губернского правления за 1908 г.). СПб., 1910. 4 с.

Siedleckiej guberni

23. Арсеньев В.С. Список дворянских родов Седлецкой губернии. СПб., 1910. 27 с.

b.      Spis szlachty z guberni mińskiej

 

 

 Strona tytułowa „Alfabetycznego SPISU  szlachty guberni mińskiej ” do 1 .07.1903 roku.

 

Strona 3, na której są nazwy rubryk: 1.numer porządkowy, 2.nazwiska, 3. numer części Księgi Rodowej, do której dany Wywód jest zapisany [ część 1 i 6 oznacza starodawną szlachtę - 100  lat przed 1975 rokiem ], 4. rok uznania szlachectwa. ( Nie ma tu rubryki z imionami wszystkich  występujących w Wywodzie Szlachectwa, dlatego też nic ten Spis nie daje ).

 

Strona 118, na której są 2 rodziny Ciechanowiczów: pod nr 1837 są wylegitymowani w 1860 roku, zapisani do 1 części Księgi Rodowej, a pod nr 1838 są wylegitymowani w 1863 roku, zapisani do 6 części Księgi Rodowej. [ zamiast e ( je ) jest stara litera „jer” ].

Nie są to wszyscy Ciechanowiczowie wylegitymowani w gub. mińskiej, bo mam z tegoż Archiwum „Wywód 6 pokoleń od Samuela z 1812 roku, Anna C. z Warszawy ma Wywód

z 1816 roku, a prof. Jan Ciechanowicz w swoich książkach wymienia kilkanaście rodów wywodzących się z tej guberni.

 

 

4. Г.г. потомственные дворяне, внесенные в родословные книги

 

// Дворянский адрес-календарь на 1897 год.

Изд. Н.В.Шапошникова. СПб., 1897, с.117–339.

 

[В издании приведены списки дворян 43 губерний; ни один из них не полон; чаще всего опубликованы списки лишь по некоторым уездам; как правило, это списки лиц, имеющих право участвовать в делах дворянского собрания, т.е. обладающих соответствующим земельным или служебным цензом; обычно в списке указан чин, название имения; дворяне мелкопоместные, не допущенные к выборам, в эти списки не вошли; тем не менее, издание может быть рекомендовано для справок, особенно по губерниям, где полные списки дворян не опубликованы.]

 

c. Spis szlachty z guberni wileńskiej

Виленская губерния

Печатные списки дворян на русском языке отсутствуют .* Сведения об отдельных дворянских фамилиях Виленской губернии помещены в многотомных генеалогических изданиях Адама Бонецкого [9] (до буквы М) и Северина Урусского [10] (AR) в числе прочих польских дворянских родов.

d.  Spis szlachty wylegitymowanej w guberniach grodzieńskiej, mińskiej, mohylewskiej, smoleńskiej        i witebskiej.

Warszawa, 1992. 156 s. [Здесь, в частности, учтено издание [12] по экземпляру с рукописными дополнениями из архива Департамента Герольдии Сената.]

 

Spis szlachty wylegitymowanej w guberniach grodzieńskiej, mińskiej, mohylewskiej, smoleńskiej i witebskiej / oprac. Stanisław Dumin, Sławomir Górzyński ; Polskie Towarzystwo Heraldyczne, Towarzystwo Heraldyczno-Genealogiczne w Moskwie.

Adres wyd

Warszawa : Fundacja im. Ciechanowieckich : ARBOR-DiG, 1992

Opis fiz

XII, 156 s. : rys. ; 30 cm.

HasŁo przed

Szlachta -- Polska -- 19-20 w. -- spis

Autor dod

Dumin, Stanislav Vladimirovič. Oprac.

 

Górzyński, Sławomir. Oprac.

ISBN

838549006X

 

 

 KW 2.926   

  PODRĘCZNY KS

 

 

  MAG KS

 III 1.186.917   

 

 

 

  MAG KS

 III 1.386.947 A   

 

 

 

 

Znajdują się tutaj tylko 3 pozycje dotyczące Ciechanowiczów - bez podania imion!

Spis podzielony jest na rubryki:

 

Nr kolejny w spisie

Kięga

strona

Gubernia

Data inw. aktu

1307

6

22

mohylewska

    ?

1837

1

118

mińska

1860

1838

6

118

mińska

1863

 

Uwaga: dane z powyższe dotyczące guberni mińskiej są analogiczne jak w Spisie

szlachty  z guberni Mińskiej, jaki otrzymałem z Archiwum Historycznego w Mińsku.

( poniżej )

  1. Spisy szlachty z guberni wołyńskiej i podolskiej

 

WOŁYŃSKA SZLACHECKA DEPUTACJA


Szlachta Cesarstwa Rosyjskiego uzyskała samorząd na mocy przywileju (Hramoty) Katarzyny II    z 1785 r. Odtąd w Guberni Wołyńskiej, a w jej ramach w każdym powiecie  szlachta tam osiadła mogła wybierać swego marszałka. Gubernialne zgromadzenie szlacheckie, składające się       z deputowanych szlachty wszystkich powiatów (po jednym z każdego powiatu), z marszałkiem gubernialnym na czele, miało rozpatrywać dowody szlachectwa i prowadzić gubernialną księgę genealogiczną szlachty. Kancelaria marszałków szlachty funkcjonowała bez przerwy. Miała ona kontakt i wpływ na wszelkiego rodzaju istotne sprawy w ramach kierowania gubernią. Podlegała Ministerstwu Spraw Wewnętrznych Imperium Rosyjskiego.

 Zlikwidowana  została w roku1917.
       Wiadomości o każdej rodzinie szlacheckiej, która przetrwała proces legitymowania w ramach zaboru rosyjskiego są bogato udokumentowane i znajdują się w wielu tomach akt, z których       najistotniejszymi dla dalszych badań są:

-akta wywodu rodowitości szlacheckiej,
-teczki legitymacyjne,
-księgi genealogiczne szlachty.


W poszukiwaniach są pomocne wykazy szlachty w guberniach wydane drukiem na przełomie XIX-XX wieku zgodnie       z Dekretem Rządzącego Senatu.

Do wykazu weszły na dzień 1 stycznia 1906 roku te rody szlacheckie, prawa których do przywilejów szlacheckich zostały uznane przez Rządzący Senat. Z osób pochodzących  z wymienionych rodów szlacheckich, zostali zapisani i dodani do rodu ci, w stosunku do których decyzję podjęło Szlacheckie Zgromadzenie, zgodnie z regułami i przepisami ustalonymi na mocy prawa, a mianowicie jeżeli decyzja Zgromadzenia została zatwierdzona przez Senat i nie została wycofana podczas rewizji dokonanej przez Prokuratorów gubernialnych. Łącznie wykaz wymienia 3500 rodów szlacheckich w swojej większości pochodzących z byłej szlachty polskiej.
          Spis składa się z 4 kolumn którymi są: nr i data Ukazu lub decyzji Rządzącego Senatu, na podstawie których odbyło się wpisanie; gubernia, w której rodzina została wylegitymowana; data decyzji Podolskiego Szlacheckiego Zgromadzenia Deputowanych o wpisaniu do Księgi Rodowej; spis rodzin szlacheckich oraz ich członków; nr części Księgi Rodowej, do której był wpisany ród, ułożone w porządku alfabetycznym.

UWAGA: w spisach guberni wołyńskiej i podolskiej nie ma Ciechanowiczów.

 

f. SPIS SZLACHTY GUBERNI KIJOWSKIEJ

КИЕВСКОЕ ДВОРЯНСТВО

 

Kartinka               

 

 

         

Алфавитный список дворян, внесенных в родословную книгу

(по изданию Киевского дворянского депутатского собрания 1906 года)

Абрамовичи, .........

Цандры, Цветковские, Целицо-Доршпрунг, Цетреусы, Цтиовичи, Циховские, Цихоцкие, Ципурины, Цишевские, Цуревские, Цыбульские, Цывинские, Цызарские, Цымбалистовы, Цынготы, Цытовичи, Цехановичи, Цешинские, Цешковские

Чаплинские, Чаплины, Чапковские, Чарковские, Чарнецкие, Чарновские, Чарномские, Чарны-Головни, Чарнуцкие, Чахурские, Чайковские, Чекмаревы, Челищевы, Человы, Чельцовы, Чемпковские, Чеплевские, Чепурные, Червинские, Червяковские, Черепановы, Черецы, Черкавчкие, Черкасовы, Черкасы, Черлениовские, Черники, Черниловские-Соколы, Черницкие, Чернобаевы, Черновы, Чернешевичи, Чернявские, Черняки, Черняковские, Чертковы, Чесноки, Чеховичи, Чеховские, Чеховские-Федотовы, Чечоты, Чешихины, Чижевские, Чириковы, Чирьевы, Чишинечи, Чоботько, Чоловские, Чоповские-Прокопенко, Чубинские, Чудиновы

 

Шадурские, Шамовские, Шандрыпы, Шанявские, Шарамовичи, Шатан-Плюты, князья Шаховские, Шайтары, Шведовы, Швертберг-Фон-Крейхели, Швейковские-Повало, Швогер-Летецкие, Шебекины, Шеверины, Шевченко, Шелепинские, Шелингеры, Шелкановцевы, Шелюты-Веревкины, Шембеки, Шенфельды, Шепелевы, Шепели, Шептицкие, Шеремедовы,

Шеремицинские, Шершеневичи, Шестаковы, Шибинские-Мокосей, Шидловские, Шилинги, Шиллеры, Шимановские, Шиманские, Шимонские,

Шинявские, Шипинские, Шиповские, Ширмеры, Широковы, Шишкины, Шкляровские, Шкляровы, Шкоты, Шлейснеры, Шлейферы, Шмиден-Ковальские, Шмоневские, Шпак, Шперли, Шпигановичи, Шпицберг, Шокальские, Шоколи, Шорнели, Шостаковские, Шостаки, Штамы, Штегеры, бароны Унгерн-Штернберг, бароны фон-Штейнгель, Штейны, фон-Штейны, Шукарские, Шульгины, Шуляченко, Шульцы

Щеголевы, Щепановские-Домровичи, Щепаньские, Щербинские, Щербины, Щиржецкие, Щигельские, Щуки

Энгели. Энгельгардты, Эргардты, Эртель, Этлингеры, Эйленгаупт, Эйсмонты

Юневичи, Фон-Юнк, Юревичи, Юркевичи, Юровы, Юрьевы, Юскевич-Красковские, Юшкевичи, Ющенко

Яблонские, Яблочковы, Явиды, Яворские, Ягелло, Ягимовские, Ягнентковские, Якубовичи, Якубовские, Ялоковские, Яниковские, Яницкие, Янишевские, Янкевичи, Янковские, Яновские, Янушевские, Янчуковские, Янышевы, Яровые,

 

Яроцкие, Ярошевичи, Ярошевичи-Бартновские, Ярошинские, Ярузельские, Ясенские, Ясенецкие. Ясенецкие-Войно, Ясинские, Ясникольские, Ясногурские, Ястржембские, Ясенские, Яхимовские, Яхонтовы, Яцковские, Ячевские, Яшовские, Ященки

Федотовы-Чеховские, Фомины, Фомишкины.

 

 

 

  1. SPIS WOJSKA Wielkiego Księstwa Litewskiego   z 1528 roku i Metryka Litewska.

 

ПЕРЕПИСЬ ВОЙСКА

ВЕЛИКОГО КЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО

1528 ГОДА.

МЕТРИКА ВКЛ  523

ПЕРЕПИСЬ ВОЙСКА ВКЛ 1528 ГОДА.
"Ц"

Цатич Роман, б. Валынскай з-лi 203
Цатич Семен, б. Валынскай з-лi 203
Цветин Самсон, мяшч. г. Полацк 222
Цветинские, мяшч. г. Полацк 222 адв.
Цемушау В. М., (с. 403)
Цибинчич Сенько, з. Бельскай з-лi Падляшскага в-д. 180 адв.
Цибичич Окула, з. Бельскай з-лi Падляшскага в-д. 180 адв.
Цiханава. Тихонова, с. 16, 28

Цiхановiч А. С., (с. 403) -  uwaga moja - to jedyny Ciechanowicz )

Цкович Юрый, б. Высакадворскага пав. Троцкага в-д. 86
Цтецевича Станислав, б. Конеускага пав. Троцкага в-д. 93
Цыбулька Ян Стецкович, п., п.-р. 9 адв.
Цыркасымович Шагман, т. хар. Сей Жалал Мiнбалатавiча 118 адв.

Метрика Великого Княжества Литовского.
Книга 43. (1523-1560)

АЛФАВИТНЫЙ УКАЗАТЕЛЬ ФАМИЛИЙ

BRAK JAKICHKOLWIEK Ciechanowiczów.

 

                        do góry

h. Jak deklasowano szlachtę.

 

Najprostszym sposobem, by zniszczyć naród, jest unicestwienie jej elit. W Rzeczpospolitej Obojga Narodów, którą tworzyła Polska i Litwa – elitę stanowiła szlachta. Szlachta bowiem stanowiła strukturę administracji państwowej i kadrę oficerską w wojsku. Wystarczyło więc zdeklasować szlachtę, by całkowicie podporządkować sobie cały naród.

                        Deklasacja – obniżenie, utrata przez jednostkę, grupę, jej dotychczasowej pozycji społecznej,

          mające związek z degradacją ekonomiczną, pauperyzacją, osłabieniem prestiżu społecznego”

( >>Słownik współczesnego języka polskiego<<, t. I , s.161 )

Rozumieli to doskonale nasi zaborcy – Prusy, Austria i Rosja, którzy już od pierwszego rozbioru w 1772 roku prowadzili szeroko zakrojoną akcję deklasacji szlachty, wszelkimi sposobami dążąc do jej zniszczenia, a tym samym do unicestwienia państwowości polskiej i litewskiej. Prowadziła ją Rosja na całym obszarze zabranych ziem na terenie Polski, Litwy, Białorusi               i Ukrainy ze szczególną zawziętością, połączoną z typowo wschodnią perfidią.

Działania te prowadzone były w kilku etapach:

1.        od 1772 roku wprowadzono obowiązek udowadniania za pomocą dokumentów swego szlachectwa, co z powodu częstych działań wojennych i równie częstych zmianach miejsca zamieszkania ( masowe przesiedlanie się szlachty z terenów Korony na Kresy Wschodnie miało miejsce już od początków XVI wieku ) wydawało się bardzo trudnym zadaniem. Dlatego też zaborca spodziewał się, że niewielu ludziom uda się zgromadzić komplet dokumentów i odsetek szlachty, która nie potrafi swego pochodzenia udowodnić, będzie wysoki. Jednakże w praktyce okazało się, że było wprost przeciwnie – wprawdzie spora część szlachty nie potrafiła swojego szlacheckiego pochodzenia udowodnić, lub w ogóle do wywodów się nie stawiła – to jednak do 1830 roku bardzo duża liczba szlachty była już „zatwierdzona w szlacheckiej dostojności”, a więc mogła bez przeszkód korzystać  z prerogatyw ( przywilejów ) jej należnych. 

Ten stan rzeczy był sprzeczny z założeniem zaborcy, dlatego też co kilka, lub kilkanaście lat stopniowo zaostrzano kryteria dotyczące dokumentów i warunków, jakie musieli wywodzący się spełnić, a od 1830 roku prowadzone były już narady dotyczące wprowadzenia drastycznych działań, mających zahamować ilość wylegitymowanej szlachty.

Jolanta Sikorska-Kulesza w swojej książce  Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku” tak opisuje ten trwający kilkadziesiąt lat proces:

„ ….19 października 1831 roku car Mikołaj I podpisał imienny ukaz „O podziale   i urządzeniu szlachty w zachodnich guberniach", który w sposób zasadniczy określił na najbliższe dziesięciolecia los kresowej szlachty. Podzielono szlachtę na 5 grup, które czasowo miały różny status prawny:

I. wylegitymowani przez Heroldię — zagwarantowano im wszystkie prawa i przywileje rosyjskiej szlachty. Miano ich odtąd nazywać „dworianami", ostatecznie eliminując w stosunku do nich słowo „szlachta" .

II. wylegitymowani przez gubernialne deputacje lub oczekujący na ich ostateczne orzeczenie:

a)      posiadający własność ziemiańską zachowywali dotychczasowy status do

     zakończenia procesu legitymacyjnego w Heroldii

b)      pozostali do czasu otrzymania werdyktu Heroldii zachowywali jedynie

     podległość prawu karnemu i sądom dla szlachty. 

III. niewylegitymowani, którzy dotąd nie złożyli dokumentów o szlachectwie:

a) jeśli posiadali własność ziemiańską lub tylko chłopów mieli zostać zarejestrowani osobno aż do podjęcia przez władze ostatecznych decyzji w ich sprawie,

b) jeśli nie mieli takiej własności należało ich włączyć do stanów opodatkowanych.

 Zapewniono im możliwość dochodzenia szlachectwa na ogólnych zasadach. Za warunek przynależności do stanu szlacheckiego uznano zatem tylko dowiedzione w Petersburgu szlachectwo (chroniąc jednak niewylegitymowanych właścicieli ziemi, co dawało drobnej szlachcie pewne szanse obrony).

IV. W najgorszej sytuacji znaleźli się ci, którzy nie mieli poddanych i nie rozpoczęli jeszcze starań             o uzyskanie szlacheckiego dekretu. Rosjanie, choć całkowicie zanegowali ich szlachectwo, nie zdecydowali się jednak na włączenie do żadnego z istniejących w guberniach zachodnich stanów opodatkowanych.

V. Utworzyli natomiast nieznane ustrojowi społecznemu dawnej Rzeczypospolitej kategorie wolnych osobiście jednodworców ( odnodworcy ) i obywateli ( grażdanie ) o różnym od chłopów i mieszczan rodzaju oraz wymiarze powinności podatkowych i wojskowych. Był to krok naprzód   w kierunku degradacji drobnej szlachty w stosunku do projektu „ustawy" z 1829 roku, kiedy pozostawiono przynajmniej nazwę „szlachta"…..

…. W następnych latach gubernatorzy starali się o usunięcie z szeregów szlachty osób, które formalne prawo do nowego szlachectwa (dekret wywodowy lub własność z poddanymi) nabyły po wydaniu ukazu z 19 października 1831 roku.

To polowanie ciągnęło się do końca lat trzydziestych. Marszałkowie ociągali się ze sporządzaniem list takiej szlachty, usiłowali pertraktować w sprawie terminu przyjętej „godziny zero" (data ogłoszenia, czy dotarcia ukazu do kancelarii), brali na siebie winę za spóźnione dekrety, zapewniając, iż przyczyną był tylko nawał pracy, któremu nie mógł na czas podołać szczupły personel, a nie późne złożenie dokumentów. Gra toczyła się o znaczną liczbę rodzin szlacheckich.

W aktach marszałka wileńskiego znajdujemy na przykład listę z 1836 roku 233 rodzin „prawdziwej, lecz nieszczęśliwej szlachty" z guberni wileńskiej, które uzyskały dekret po przyjętym terminie…..

Po administracyjnym, w istocie, przeniesieniu w latach 1831-1833 do stanów opodatkowanych szlachty, która nie przedstawiła komisjom spisowym wymaganych dowodów szlachectwa, powrócono do wyrażonej jeszcze w końcu 1832 roku przez członków Komitetu Zachodniego myśli  o konieczności zajęcia się niepokojąco dużą i ciągle rosnącą grupą wylegitymowanych nieposesjonatów. Zaczęto upowszechniać opinię, że uzyskali oni dekret wywodowy bezpodstawnie.

20 kwietnia 1834 roku Rada Państwa powołała do życia gubernialne komisje rewizyjne, które obarczyła zadaniem sprawdzenia zasadności wszystkich dekretów wywodowych wydanych przez deputacje przed 1829 rokiem. Nawiązywała tym samym do swojej poprzedniej decyzji z 6 lutego 1828 roku wprowadzającej zasadę, iż wszystkie orzeczenia o szlachectwie podlegają rewizji Heroldii. Powołano wówczas komisję przygotowującą reguły przeglądu postanowień deputacji wywodowych. Jak i wówczas, akt z 20 kwietnia dotyczył całego imperium z wyjątkiem Gruzji. Miał spowodować ostateczne uporządkowanie i stworzenie wiarygodnych ksiąg szlachty w Rosji.

Utrzymując pozory legalizmu, chciano szybko dowieść, że nie przysługują szlachcie tytuły  i przywileje,   z których jej przodkowie korzystali przez wiele wieków. Komisje, tworzące niejako organy terenowe Heroldii, miały nie dopuścić do przewlekania i rozmycia się weryfikacji, jak to już kilkakrotnie miało miejsce w przeszłości….

…Senacki ukaz z 12 września 1838 roku wyznaczał także trzyletni termin osobom, którym Heroldia odesłała dokumenty w celu ich uzupełnienia.

Przedstawiane przez szlachtę dowody musiały być na tyle wiarygodne i odpowiednie, że przesyłano je do Heroldii, gdyż w przeciwnym razie komisje mogły same decydować o pozbawieniu

szlachectwa i przeniesieniu osoby do stanu jednodworców lub obywateli.

W połowie lat czterdziestych postanowiono definitywnie zamknąć weryfikacje. Ukaz z 16 lipca 1845 roku uznawał stan z 1 stycznia 1844 roku za ostateczny i wydawało się, że tym razem nie będzie się już tolerować szlachty, która nie złożyła dokumentów. Nakazano włączyć ją w ciągu trzech miesięcy do jednodworców lub obywateli. Komisje spisowe miały informować co dwa      tygodnie o rezultatach swej działalności. Miały także — o czym już była mowa zwracać szczególną uwagę na to, aby do jednodworców „nie zaliczać tych osób, które nie należały do liczby byłej szlachty i które przedtem już podlegały podatkowi osobistemu". Ponadto nie można było rozpatrywać w ogóle dokumentów, które wpłynęły po 1 I 1844 roku. Wyjątek uczyniono dla szlachciców, którzy decyzję Heroldii o braku dostatecznych dowodów (np. brak kompletu przetłumaczonych dokumentów) otrzymali właśnie po       1 I 1844 roku. Uzyskali trzy lata na definitywne wyjaśnienie sprawy.

Efekty akcji rewizyjnej były jednak widoczne w liczbach. W 1852 roku w czterech północno-zachodnich guberniach było już 45 480 jednodworców ( płci męskiej ). Oznacza to wzrost w przeciągu    9 lat o prawie dziewięć tysięcy.

Wyniki X rewizji z 1857 roku pozwalają po raz ostatni ocenić liczbę zdeklasowanej szlachty  sposób stosunkowo miarodajny oraz podsumować prawie trzydziestoletni okres deklasacji.

 Ukaz z 17 V 1857 roku zamykał stan jednodworców i obywateli przed szlachcicami, którym po tej dacie odmówiono prawa przechodzenia do utworzonych w 1831 roku dla niej kategorii. Odtąd

szlachta, która nie zdołała uzyskać patentu Heroldii i zlekceważyła terminy załatwiania formalności związanych z przejściem do stanów opodatkowanych trafiać miała do następujących stanów i grup ludności wiejskiej i miejskiej:

1) szlachta mieszkająca na ziemiach skarbowych do chłopów czynszowych,

2) szlachta mająca własną ziemię do chłopów państwowych,

3) szlachta mieszkająca na ziemiach prywatnych właścicieli do wolnych ludzi,

4) szlachta mieszkająca w miastach do obywateli miejskich,

5) szlachta nieosiadła do miejskich i wiejskich stanów lub mogła otrzymać od państwa pomoc  w zagospodarowaniu ziemi państwowej.

Według X rewizji liczba jednodworców i obywateli płci męskiej wynosiła w 1857 roku 47 030.

W ciągu dwudziestu siedmiu lat zepchnięto do stanów opodatkowanych ponad 100 tysięcy szlachty płci obojga (jest to z pewnością liczba minimalna, nie sposób ustalić, ile osób zostało włączonych przed 1857 rokiem do innych stanów niż jednodworcy i obywatele). Najbardziej intensywny okres deklasacji przypadał na pierwsze dwa lata po ogłoszeniu ukazu październikowego.

…Do końca swego istnienia tj. do 1 lutego 1847 roku, czyli w ciągu trzech i pół roku komisja rozpatrzyła 4670 spraw, z czego rozstrzygnęła 4427 spraw dotyczących 53 706 osób (tabela 6),    a akta 243 rodzin (ok. 3 tysiące osób) zwróciła deputacjom do uzupełnienia. Zdecydowała ostatecznie o losie pięciu i pół tysiąca ludzi, których nakazała od razu — nie pytając o opinię Heroldii — skreślić z ksiąg szlachty i przyłączyć do jednodworców na podstawie ukazu

z 1 I 1840 roku. Zaledwie 1,2% badanych dekretów (dotyczących 644 szlachciców) uznała za prawomocne i wraz z dokumentacją pozostałych 47,5 tysiąca szlachciców, ocenioną przez komisję jako nie dającą podstaw do zatwierdzenia tytułu szlacheckiego przesłała — zgodnie z przyjętą procedurą do Heroldii…..

Okólne zarządzenie z 11 czerwca 1863 roku nakazywało odebranie ziemi szlachcie  i jednodworcom biorącym udział w powstaniu, a ich samych oddanie w ręce komendantów wojskowych….

Ukaz z 23 lipca 1865 roku zabraniał Polakom brania w arendę, zarząd lub zastaw dóbr zakupionych na zasadach preferencyjnych przez rosyjskich ziemian. Słynny ukaz z 10 grudnia 1865 roku wprowadzał kategoryczny zakaz pozatestamentowego obrotu ziemią między Polakami. 

Według ministra sprawiedliwości w początkach lat 60. około 200 tysięcy szlachty (mężczyźni) w dziewięciu guberniach zachodnich „nie było w stanie przedstawić dokumentów o swoim szlacheckim pochodzeniu"…

Na przykład w powiecie dziśnieńskim na 176 rodzin aż 38 nie miało żadnych formalnych podstaw do pozostawania w stanie szlacheckim, a wiele dość wątłą, np. świadectwa marszałka, że są szlachtą, albo że rodzina była rejestrowana w szlacheckich spisach….

Powstanie listopadowe zwolniło dotychczasowe hamulce, dostarczając pretekstu do zaostrzenia kursu. Przekonana o drobnoszlacheckim charakterze powstania lub korzystając  z nadarzającej się okazji przeprowadza Rosja istotną redukcję stanu. W 1834 roku liczba zdeklasowanych na Litwie              i Białorusi sięga 80 tysięcy szlachty płci obojga, do 1857 roku wzrasta do około 100 tysięcy (jednodworców i obywateli)….

Deklasacja staje się jednym z elementów totalnej rozprawy z Polakami, co współgra  z narastaniem nacjonalizmu rosyjskiego, podgrzewanego przez oficjalnie propagowaną niechęć do nacji polskiej. Włączenie drobnej szlachty do jednodworców, a po 1857 roku do chłopów sprawiło, że w sumie około 200 tysięcy szlachty płci obojga zostało wyeliminowanych ze stanu uprzywilejowanego…..”

Książka to opisuje tylko Litwę i Białoruś, jednakże na Ukrainie prowadzone były analogiczne działania. Opisuje je Kazimierz Pułaski w książce „ Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy”, zwracając szczególną uwagę na utratę szlachectwa po powstaniach lub prowadzeniu działalności konspiracyjnej. Karą za prowadzenie działalności politycznej była zsyłka (nie rzadko z rodziną) na Sybir, a majątki będące dorobkiem wielu pokoleń, które je pracowicie pomnażały przez kilkaset lat –  były konfiskowane. Potem ich krewni przez długie miesiące musieli prosić cara o łaskę: darowanie winy i zwrot majątków.

            Na podstawie szeregu  dokumentów,  które udostępnił nam p. Aleksander Korwin Piotrowski z Krasnodaru możemy na przykładzie jednego rodu prześledzić, jak deklasacja przebiegała  w praktyce.

Na przykład, jednej z rodzin Korwin-Piotrowskich  udało się udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie, aczkolwiek nie bez trudności. W dniu 19.12.1885 roku Wileńskie Szlacheckie Zgromadzenie Deputatów wprawdzie zaliczyło w poczet szlachty Stanisława, syna Jana Ignacego, lecz odmówiło dopisanie do rodu jego drugiego syna – Józefa Stefana. Dopisano go do grona szlachty dopiero 25.11.1886 roku, po uzupełnieniu dokumentów. Jednakże na przestrzeni ( od 1832 do 1895 roku ) wszyscy członkowie tej linii uzyskali potwierdzenie szlachectwa i zostali wpisani do księgi rodowej.

Niestety, bracia Karola: Franciszek i Maciej, oraz ich potomkowie, mieli z tym bardzo duże problemy.

Mimo tego, że w Wywodzie z  dn.27.02.1817 roku przeprowadzonym  przez Deputację Wywodową guberni mińskiej w Mińsku zostali uznani za szlachtę:

 

„….- Deputacya Wywodowa Gubernij Mińskiey to wszystko przeyrzawszy

i rozważywszy na Fundamencie wyż Cytowanych dowodów Rodowitość Szlachecką w Pięciu Pokoleniach Imienia Urodzonych Korwinów Piotrowskich rozgałęzioną Probuiących.

- My Marszałek Stanu Szlacheckiego Gubernij Mińskiey i Deputaci z Powiatów teyże Gubernij wybrani, Maiąc się stosownie do Przepisów Praw w Dyplommacie Roku Tysiąc Siedmset Osmdziesiąt  Piątego Naymiłościwiey Szlachcie nadanym wyrażonych Niemniey też Pilnuiąc się Prawideł w Ukazie z Rządzącego Senatu za Nayłaskawszą Konfirmacyą Nayiasnieyszego Monarchi pod Dniem Piątym Maja Tysiąc Osmset Pierwszego Roku wydanym.

Familią Urodzonych Korwinów Piotrowskich

Jakoto dziś wywodzących się:

 

-    Michała z Synami Czterma Wincentym, Janem, Franciszkiem i

 Stanisławem,

- Józefa z Synem Stanisławem,

- Antoniego z Synami Adamem i Franciszkiem,

- Teodora Franciszkowicza.

- Adama z Synami Józefem i Stanisławem

- Jana Maciejewicza z synami Fabianem i Franciszkiem

- Kazimierza Jerzewicza z Synem Bazylim.

- Antoniego, Mateusza i Jana Franciszkowiczów.

- Józefa Piotrowicza,

- Antoniego i

- Bazylego Kazimierzowicza z synami Dominikiem i Antonim

- Benedykta z Synem Wincentym,

- Adama z Synem Antonim i Ioachima Franciszkowiczów

 

„ - za Rodowitą i Starożytną Szlachtę Polską Uznawszy Onych do Księgi Szlacheckiey Gubernialney Mińskiey, Części Pierwszey wnosiemy

a Uskuteczniaiąc wolę  Prawa Patent na Imię Wywód Podpisuiącego Urodz[onego] Adama Syna Macieja Korwina Piotrowskiego wydać Determinuiemy.”

 

 

( UWAGA: cały Wywód znajduje się na str. 42-47 Herbarza Korwin-Piotrowskich )

-         to w roku 1835 – te same osoby, a więc:

Wincenty, Jan, Franciszek i Stanisław – synowie Michała,  Stanisław - syn Józefa, Adam                  i Franciszek – synowie Antoniego, Teodor – syn Franciszka, Józef i Stanisław – synowie Adama, Fabian i Franciszek – synowie Jana, Bazyli – syn Kazimierza, Antoni Mateusz i Jan – synowie Franciszka, Józef – syn Piotra, Antoni i Bazyli – synowie Kazimierza, wraz z synami Dominikiem   i Antonim, Benedykt z synem Wincentym, Adam z synem Antonim i Joachim – syn Franciszka                  [było to prawie całe V pokolenie tego rodu] - zostały zapisane po ostatniej rewizji [tzn. po Spisie Rewizyjnym w 1835 roku] do 2 kategorii szlachty powiatu dziśnieńskiego.

 Z kolejnego dokumentu:  PROŚBA Anny (córki Antoniego Wilka), żony Adama Korwin-Piotrowskiego , syna Antoniego  (złożonej  29.11.1843 r., a rozpatrzonej dopiero 21.05.1846 r.)   do Mińskiego Szlacheckiego Zgromadzenia Deputatów, o dopisanie jej synów: Ludwika i Juliusza do podstawowego postanowienia Heroldii o szlachectwie rodu Piotrowskich z 27.02.1817 r.            ( RGIA: 1343-27-3001- 70 do 73 ) - dowiadujemy się o dalszych losach tej rodziny:

-         wprawdzie:

„… Po sprawdzeniu w 1817 roku zostali uznani za szlachtę i wpisani zostali do 1 część Szlacheckiej Księgi Rodowej guberni mińskiej:   Wincenty, Jan, Franciszek i Stanisław – synowie Michała, Stanisław, syn Józefa, Adam i Franciszek – synowie Antoniego, Teodor, syn Franciszka,   Józef i Stanisław – synowie Adama, Fabian i Franciszek – synowie Jana, Bazyli, syn Kazimierza, Antoni Mateusz i Jan – synowie Franciszka, Józef, syn Piotra, Antoni i Bazyli z synami Dominikiem i Antonim, synowie Kazimierza, Benedykt  z synem Wincentym, Adam      z snem Antonim i Joachim, syn Franciszka…

….Po uzupełnieniu  w 17.11.1832 r. i 14.01.1835 r. dopisano: Józefa Cezarego i Władysława Kaliksta – synów Stanisława i Jana Ignacego, syna Antoniego. Z wyżej wymienionych członków rodu Piotrowskich  Nie przedstawili w terminie dowodów na pochodzenie:

Wincenty, Jan, Franciszek i Stanisław – synowie Michała,  Franciszek, syn Antoniego, Teodor, syn Franciszka, Józef i Stanisław – synowie Adama, Fabian i Franciszek – synowie Jana, Bazyli, syn Kazimierza, Antoni Mateusz i Jan – synowie Franciszka, Józef, syn Piotra, Antoni i Bazyli z synami Dominikiem i Antonim, synowie Kazimierza, Benedykt z synem Wincentym, Adam z snem Antonim    i Joachim, syn Franciszka – zapisani po ostatniej rewizji do 2 kategorii szlachty powiatu dziśnieńskiego, a po rozporządzeniu tego Zgromadzenia,     w dniu 16.02.1846 roku dopuszcza się traktowanie ich tytułem jodnodworców   i umieszczenie ich w spisie z dniem 16.02.1846 roku pod nr 996, gdzie są inni Piotrowscy, którzy nie przedstawili dowodów [ na szlachectwo]….”

 

Mamy więc tutaj pokazany cały proces deklasacji:

-         mimo, że już raz  uznano szlachectwo tych osób ( w 1817 r. ),

-         potem wydano rozporządzenia ( w 1835 r., w 1846 r.  ), w których anulowano wcześniejszą decyzję i te samy osoby zaliczono do grona tych, którzy nie przedstawili dowodów na szlacheckie pochodzenie.

Niestety, pozwalały na to obowiązujące w Imperium Rosyjskim przepisy. O ile jeszcze „Żałowanną Gramotę dworiaństwu …. „ z 21.05.1785 r., wydaną przez Katarzynę II, uznać można za częściowo pozytywną ( bo normowała sposób udowadniania szlachectwa ), to kolejne regulacje prawne były jawnie represyjne i prowadziły wprost do deklasacji szlachty polskiej.

Profesor Jan Ciechanowicz w „RODACH…”, t. I, s. 255-258, tak opisuje ten proces:

„…W Rosji od 1832 roku trwała zmasowana i bezwzględna akcja spychania drobnej i średniej szlachty do pozbawionego praw stanu chłopskiego. Przewrotność i okrucieństwo Rosjan                  w realizacji tego celu było bezprecedensowe….

Na skutek tej akcji  zdegradowane zostały ogromne zastępy szlachty na terenach między Dyneburgiem, Grodnem, Wilnem, Odessą, Czernihowem i Smoleńskiem….   

UKAZ o jenodworcach i grażdanach w guberniach zachodnich wydano 19 października 1831 roku; był on natchniony tym duchem, to znaczy zaciekłą nienawiścią do tej grupy społecznej, która a piori została obarczona odpowiedzialnością za powstanie, uznana za niedającą się dłużej tłumaczyć anomalię w rosyjskiej strukturze społecznej, i której należało odebrać szlachectwo poprzez szeroko zakrojoną akcję rewizji tytułów.

            Od bardzo dawna słowo „odnodworiec” (jednodworzec) oznaczało w Rosji bardzo nieliczną grupę „wolnych” chłopów, z początku właścicieli dworu, czyli chałupy  i niezmuszanych do odrabiania pańszczyzny. Od czasów Piotra  Wielkiego jednodworcy należeli do „kategorii podlegających do opodatkowania” i zabierano ich w rekruty. Posiadali jednocześnie nieliczne przywileje: nie stosowano wobec nich kar cielesnych i zamiast pogłównego płacili podymne.

Chodziło więc przede wszystkim o pozbycie się, poprzez przymusową asymilację z już istniejąca grupą społeczną, tej kategorii ludzi [szlachty -  dopisek W.A.C.]. Ich względna niezależność umożliwiała pozostawanie w obrębie polskiej wspólnoty ludzi, którzy podlegali własnej władzy sądowniczej, pielęgnowali własne tradycje kulturowe, korzystali ze szlacheckiego przywileju dostępu do szkół i wykształcenia.<< Zmusić szlachecką większość do zrównania z chłopstwem – to znaczy zniweczyć kompletnie jej kulturę, jej tożsamość>>

(Daniel Beauvois, Polacy na Ukrainie, Paryż, s. 101-102).

Nieco później sam car doszedł do wniosku, że proces likwidacji Polaków trwa za długo. Na posiedzeniu Rady Ministrów 5 i 19 września 1839 roku zaproszony został generał-gubernator kijowski Bibikow. Pouczono go, że ma „niestrudzenie czuwać nad zakończeniem prac komisji powołanych do rewizji dokumentów wystawionych przez zgromadzenia szlacheckie”, Mikołaj dodał, że wymaga od niego raz na trzy miesiące raportu o postępach akcji rewizyjnej. Okrutny ukaz, mający na celu likwidację szlachty polskiej, według oficjalnego usprawiedliwienia opracowany został w celu „ulżenia doli mieszkańców guberni zachodnich w trakcie dowodzenia szlachectwa”….

….Każde drzewo genealogiczne obrastało czterema lub pięcioma stronicami komentarzy, co w 98% wypadków kończyło się jego unieważnieniem. Większości wykluczeń dokonywano, rzecz jasna, nie mając wystarczających dowodów: aktów chrztu, zaświadczeń sąsiadów, nawet odbite w laku ozdobne rodowe herby, co zdarzało się często, lub zaświadczenia zgromadzeń powiatowych, bezlitośnie [ je ] odrzucano. Podobnie postępowano z dawnymi aktami sprzedaży majątków, nawet jeśli pochodziły one z XVIII lub XVIII wieku. Mnóstwo genealogii odrzucano z powodu uchybień formalnych. Zła wola była oczywista: chodziło o wysadzenie  z siodła szlachty jako takiej, wyrzucenie obcego ciała z rosyjskiego organizmu.

Większość protokołów rewizyjnych kończyła się następującą formułą:

>> Zatem komisja wnosi o wpisanie ( tu nazwisko ) na listę szlachciców przyznających się do genealogii, do której w świetle powyższej procedury przyznawać się nie mają prawa. Dokumenty stwierdzające nieścisłości                   i uchybienia formalne, wraz z dołączonymi oryginałami, zostaną przedłożone          w heroldii<<.

W latach 1831 –1853 zdeklasowano w ten sposób na Kijowszczyźnie ¾ ogółu (ponad 340 tysięcy) Polaków…

…Okrucieństwa zaborców nieprzypadkowo skierowane były właśnie przeciwko szlachcie, stanowiła ona bowiem naturalną elitę narodu, była nosicielką jego wielkiego ducha dziejotwórczego…..

…Ducha szlachty polskiej nie potrafiły poskromić żadne bestialstwa carów

i gubernatorów…”

-         o czym świadczą dalsze losy Polski:

Ø      mimo opuszczenia nas w 1939 r. przez Sojuszników i tym samym skazaniu na samotną wojnę z Hitlerem,

Ø      mimo sprzedania nas przez Aliantów w 1943 i 1944 roku (w Teheranie i Jałcie) Stalinowi,

Ø      mimo nie powiadomienia nas w 1981 r. przez Amerykanów o mającym nastąpić Stanie Wojennym,

- udało nam się wybić w 1989 roku na niepodległość

i na nowo budować sobie Wolną Polskę.

 

                   do góry

 

 

i. Rozbicie stanu szlacheckiego (tytuł białoruski:  РАЗБОРЫ ЩЛЯХТЫ”)                                                   na podstawie strony internetowej   Згуртаваньне Беларускай Щляжтыhttp://www.nobility.by/encyclopaedia/r/RazborSliachty.shtml   

                                       ( tłumaczenie własne i  [ komentarze ] - W.A.C. )

Tym terminem określany jest kompleks środków, które zastosowały władze Imperium Rosyjskiego  w sprawie weryfikacji i zmniejszenia stanu szlacheckiego dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Po aneksji Rzeczpospolitej władze Rosji stanęły przed problemem dużej liczebności klasy uprzywilejowanej na terenach przyłączonych do Rosji. Całkowita liczba szlachty wynosiła 7-8% całej populacji W.K.L.  Majątek i uprzywilejowany status tej klasy był różnorodny i odmienny od istniejącego statusu rosyjskiego szlachcica.

[ KOMENTARZ: chodziło tu prawdopodobnie o to, że szlachta polska od 1374 roku -sukcesywnie otrzymywała od kolejnych królów coraz to więcej przywilejów – w sumie miała większe przywileje niż rodzima szlachta rosyjska – przyp. W.A.C.]

Natychmiast po 1 rozbiorze Rzeczypospolitej władze Rosji rozpoczęły działania mające na celu wykluczenie szlachty o niskich dochodach z uprzywilejowanej klasy.

Zgodnie z zatwierdzonym przez najwyższe władze rozporządzeniu białoruskiego Generał-gubernatora Czernyszewa z 13.09.1772 roku, szlachcie nakazano przedłożyć władzom gubernialnym dokumenty potwierdzające ich szlacheckie pochodzenie.

W specjalnym rozporządzeniu informowano, że w sądach ziemskich i kancelariach gubernialnych powinny być złożone spisy wszystkich członków szlacheckich rodzin ze szczegółowym opisem pochodzenia rodu, herbami, wszystkimi świadectwami i dokumentami.

W rozporządzeniu podkreślono,  że bez carskiego zezwolenia nikt nie ma prawa nazywać się szlachcicem i korzystać ze szlacheckich przywilejów. Dekretem z 14.06.1773 roku szlachta powinna dowieść swoje pochodzenie w Wyższych wojewódzkich sądach ziemskich.

W czasie rewizji w latach  1772-1774 część czynszowej szlachty i będącej na służbie została dopisana do chłopów. A najniższe warstwy stanu szlacheckiego  zostały dopisane do chłopów objętych podatkiem pogłównym ( m. in. szlachta służąca konno lub pieszo w czasie wojny ).

Nowi” chłopi musieli więc teraz płacić podatek osobisty (podusznyj okład) i podlegali obowiązkowej rekrutacji . Co prawda, że Dekret z 31.05.1789 roku informował, aby nie brać rekrutów, którzy dowiodą swojego szlacheckiego pochodzenia. Zdarzało się jednak, że osoby, które otrzymały potwierdzenie szlachectwa przez Zgromadzeniach Deputatów, nie są w spisach rewizyjnych odnotowane, jako zwolnione z płacenia podatku pogłównego.

Dekret Cara Pawła I z 04.12.1796 roku stwierdził, że dyplomy wydawane szlachcie mogą być "wyłącznie z mocy samodierżawnej władzy nadanej przez Boga ". Szlachta nie miała więc prawa do wydawania dyplomów i certyfikatów.

Wreszcie Dekret z 20.09.1802 roku  w końcu ustalił, że takie osoby mogą być wyłączone      z opłat tylko na podstawie Dekretu Senatu.

                         Po wydaniu przez Katarzynę II Żałowannej Gramoty dworiaństwu ............” 

w 21.05.1785 r., wykrystalizował się zbiór praw korporacyjnych szlachty Rosyjskiego Imperium. Wszystkie szlacheckie rody miały być wpisane do Ksiąg Rodowych, do czego potrzebne było przedstawienie dokumentów na swoje szlacheckie pochodzenie. Księgi rodowe zostały podzielone na 6 części, a 4 część  była przeznaczona dla szlachty obcego pochodzenia [

 cudzoziemskiej – przyp. W.A.C.].

Od szlachty żądano, by przedstawiała dokumenty spełniające rosyjskie normy prawne, a nie te, które były stosowane w W. K. Litewskim.

Dekretem z sierpnia 1800 roku ustalono 2 letni termin na przedłożenie dowodów na szlacheckie pochodzenia.

Dekret z dnia 25.09.1800 r. potwierdził szlachcie czynszowej jej prawa, lecz uznał, że za szlachtę uznane zostaną tylko te osoby, które były zapisane w szlacheckich spisach w 1795 r. Dekrety           z 01.01.1808  i 06.03.1808 roku kazały  także szlachcie czynszowej przedstawić świadectwa na swoje pochodzenie. Po przeprowadzeniu kontroli ( rewizji ) w 1811 roku, był wydany Dekret w 29.03.1812 roku, według którego godność szlachecka przysługiwała tylko tym osobom, których przodkowie byli już za szlachtę przedtem uznani.

Komisji, która przeprowadziła badania w 1816 roku, Dekretem z 20.01.1816 r. został przypisany obowiązek rewidowania prawa ludzi, nazywających siebie szlachtą, z punktu widzenia znalezienia informacji o nich w rewizyjnych spisach szlachty w 1795 roku.

Z przeglądu została wykluczona szlachta czekająca na wyniki potwierdzenia szlachectwa przez Szlachecki Zgromadzenie Deputatów i oczekująca potwierdzenia przez Heroldię Senatu. Prawo do zaliczenia w poczet szlachty przyznano gubernatorom.

Ten, kto nie mógł potwierdzić swojego szlachectwa, rejestrowany był jako wolny hodowca zbóż (po białorusku. wolnyj chlieborob – przyp. W.A.C. ), państwowy chłop lub mieszczanin. Kilka Dekretów Senatu: z 23/09/1817, 16/11/1820, 22/11/1820, 21/06/1821 r. dotyczy szybszego zakończenia przekształcania stanu szlacheckiego. Dekret z 06.08.1826 ustala tryb przekształcania w inną klasę ludzi, bezpodstawnie uznanych za szlachtę czynszową. Według Dekretów z 11.07.1828 i 14.05.1830r. szlachta, która nie złożyła jeszcze dowodów na swoje szlachectwo, była rejestrowana jako mieszczanie lub państwowi chłopi.

Po upadku Powstaniu  1830-1831 r.  został powołany „Komitet zachodnich prowincji ”, któremu między innymi powierzono „rozbicie stanu szlacheckiego”. Zgodnie z ustawą z 19.10.1831 "O kontroli dokumentów o szlacheckim pochodzeniu…". Każdy, kto nazywał, siebie szlachcicem, powinien przedstawić na to odpowiednie dokumenty.

Drobna szlachta "ze względu na brak miejsca zamieszkania i majątku, oraz sposobu życia” jest najbardziej podatna na bunt i działania przestępcze przeciwko prawowitej władzy. Stan szlachecki był podzielony na dworian i stan jednodworców województw zachodnich i obywateli zachodnich prowincji ( zamieszkałych na wsi lub w miastach). Dworianami uznane zostały tylko osoby             o zatwierdzone przez odpowiednie Heroldie godności. Na jednodworców nałożono obowiązkowej rekrutacji, obywatele mogli go uniknąć, płacąc 1000 rubli. Oba nowe stany musiały płacić podatek osobisty i od prowadzenia usług.

    W 1832 Heroldia  poleciła zrewidować  decyzje Szlacheckich Zgromadzeń Deputatów [S.Z.D.].  Dekret Senatu 11.11.1832 nakazał dzielić ludzi należących  "do byłej szlachty" na trzy kategorie:

  1. dworianie z ustalonym przez S.Z.D. szlachectwem lub bez ustalenia szlachectwa, którzy władają majątkiem i poddanymi, lub tylko poddanymi,
  2. dworianie, którzy nie mają majątków, ale z ustalonym przez S.Z.D. szlachectwem,
  3. szlachtę nie mającą majątków i  bez ustalenia szlachectwa przez S. Z. D.

Jednocześnie zabroniono Szlacheckim Zgromadzeniom Szlachty potwierdzania szlachectwa bez zgody Heroldii.

W 1842 roku  została przeprowadzona w zachodnich prowincjach specjalna Rewizja, której przedmiotem byli jednodworcy, obywatele i Żydzi.

Dekretem z 17.03.1847 r. szlachta, która nie złożyła w terminie spisów rodzinnych - podlegała zapisaniu do stanu państwowych rolników a ci, których podali  - do jednodworców  i obywateli. Ale w praktyce nie zostało to wykonane. Osobom, które nie zostały zatwierdzone jako szlachta, zgodnie z Dekretem 23.01.1847 r. odmówiono prawa do zakupu ziemi z chłopami.

Dekretem z dnia 01.08.1857 r. szlachta, która jeszcze nie została zatwierdzona, była dołączona do innych stanów. Ci, którzy posiadali ziemię, przypisani zostali do chłopów, a ci, którzy posiadali ziemię na wsi od rządu - do chłopów państwowych. Ci, którzy żyli w majątkach ziemiańskich - do wolnych ludzi. W Rewizji z 1858 roku są  oni zapisami jako wolni hodowcy zbóż („wolnyje chlieboroby), tzn. odniesienie do stanu, który prawnie  już nie istniał (był zniesiony w 1848 roku) .

Szlachcie  nieosiadłej dano wybór: albo z chłopami albo do stanów miejskich, z wyjątkiem obywateli. Praktycznie wszyscy zostali więc zarejestrowani jako mieszczanie. Prawo to nie miało wpływu na szlachtę, która wcześniej była zapisana jako jednodworcy lub obywatele.

Po upadku Powstaniu 1863 -1864 roku, zostały wprowadzone nowe zasady uzyskiwania szlachectwa. Teraz trzeba było przedstawić w terminie 3 lat dokumenty potwierdzające prawo do majątku ziemskiego z chłopami lub udowodnić przynależność do stanu szlacheckiego w byłej Rzeczpospolitej. Przeważająca większość drobnej szlachty takich dokumentów przedstawić nie mogła. Przez to w stan jednodworców i obywateli  przeniesionych zostało 200 tysięcy ludzi.

Dekret z dnia 10.12.1865 r. zakazuje "Polakom", czyli katolikom, nabywanie nieruchomości.

Dekretem z dnia 19.01.1866 r. cała szlachta, która nie udowodniła swojego szlacheckiego pochodzenia, dołączona została do chłopów i mieszczan.

Stany „jednodworców” i „obywateli zachodnich prowincji”, zostały zniesione Ukazem Pawła                            z 19.02.1868. Jednodworcy zostali dołączeni do chłopów, a obywatele mieli  w ciągu roku wybrać przypisanie do chłopów lub do mieszczan.

Był to ostatni akt prawny likwidacji stanu szlacheckiego W. K. Litewskiego.

Mimo że prawnie nie było kompletnego zjednoczenia państw na Białorusi z innymi terytoriami Rosyjskiego Imperium, ale w wielu instytucjach państwowych zarządzających, nadal prowadzono statystykę i kontrolę "dawnej szlachty polskiej". Nadal działał zakaz zakupu ziemi. Tylko na podstawie dekretu z 04.03.1899 r. o prawie szlachty i mieszczan - katolikom, którzy osobiście zajmują się rolnictwem, umożliwiono zakup ziemi, ale generalnie nie przekraczającej 60 dziesięcin. Po rewolucji 1905 roku na mocy dekretu z 01.05.1905 katolicy mają prawo do zakupu dóbr ziemskich, ale tylko od katolików, zakup ziemi od ludzi innych religii był ograniczony ponownie do 60 dziesięcin. Ograniczenia te trwały aż do końca Rosyjskiego Imperium.

-          -

Literatura: Rychlikowa I. Carat wobec Polskiej szlachty na ziemiach zabranych w latach 1772-1831 / / Kwartalnik Historyczny. 1991 roku. Nr Trzeci S. 51-83; Neupokoew W. I. Przekształcenie szlachty nie posiadającej majątków na Litwie, w płacących podatki   jednodworców i obywateli        (Druga tercja XIX wieku). / / Sytuacja rewolucyjna w Rosji  w 1859/61 roku.   T. VI. M., 1974.       S. 3 -22.

   

KOMENTARZ -  [W. A. C.] :

 

W tekście białoruskim znajduje się szereg terminów, które nie występują ani w rosyjskim, ani  w polskim języku. Ponadto - terminy te, często są łudząco podobne do istniejących terminów polskich i rosyjskich, lecz tu - nie wiadomo dlaczego -  mają wprost przeciwne znaczenie. Dlatego też w moim opracowaniu część terminów białoruskich została pominięta, a w ich miejsce wprowadziłem obowiązującą w Polsce terminologię.

 

Na podstawie Encyklopedii historii Białorusi - 2001. T. VI., ks. 1, s. 83-35.

[opracowanie własne - W.A.C.]

KOMENTARZ: tak więc po wielu regulacjach prawnych, za pomocą kilkudziesięciu Dekretów, tak przekształcono istniejącą do  XVIII wieku szlachtę, że zastały się w Rosji tylko trzy stany: dworianie,      mieszczanie     i     chłopi, a najważniejsze, że „udało się” zaborcy po drodze gdzieś „zgubić” termin >> szlachta<<. 

 

 

do Herbarza

 

 



* отсутствуют  = nie ma. Zastanawiające jest, że nigdy nie było oficjalnego spisu szlachty guberni wileńskiej! Widać Litwini nie chcieli dokumentować szlachty polskiej, która na pewno przeważała  w guberni Wileńskiej.